دستگاه ماهور
آشنایی با دستگاه ماهور 2
گوشه حصار ماهور در دستگاه چهار گاه گوشه ای به نام حصار وجود دارد. این گوشه در دستگاه ماهور با حصار در دستگاه چهار گاه شبیه است و به علت شباهت قرار گیری روی درجه ای از گام ماهور به صورتی که ملودی حصار در گام چهار دارا می باشد این ملودی در بیشتر اوقات در هنگام فرود به ماهور استفاده می شود و در پایان اشاره ای به درجه ششم کرده و دوباره به تونیک بر می گردد نت شاهد روی درجه چهارم گام ماهور و گستره ملودی تا درجه ششم گام ماهور است. این گوشه در بعضی از ردیفها مانند ردیف حسین خان هنگ آفرین با نام ابول آمده است و به آن پس ماهور هم می گویند به این خاطر که گوش شنوده تشنه نت های اولیه گام در این ملودی است. گوشه ماهور صغیر در موسیقی ایرانی در گوشه های ما اصطلاحات صغیر و کبیر مانند نوروز بزرگ و کوچک و زنگوله صغیر و کبیر و… وجود دارد . هرگاه درآمد ماهور در دانگ اول شروع می شد به آن ماهور صغیر و هرگاه از دانگ دوم شروع و به دانگ اول می رفتند ماهورکبیر می گفتند. گوشه نیشابورک در کتب قدیم اسم شهری به نام نیوشاپور به معنای شاپور پهلوان آمده که بعد ها به نیشابوردر آمده است . برای احداث این شهر به وسیله موزیکر های آن زمان قطعاتی اجرا می شده که امروزه ما آن را گوشه نیشابورک می خوانیم. این گوشه در دستگاه ماهور و نوا و آوازهای بیات ترک و افشاری اجرا میشود . در هر گام از اجرای نیشابورک ملودی آن باید به یک نت بالاتر از نت شاهد و فرودی روی نت شاهد آن داشته باشد. در آواز های مختلف نت های شاهد تفاوت دارد. گوشه کشته مرده هرگاه ملودی صوفی نامه را در سگاه خوانده شود به آن کشته مرده می گویند. برای خواندن گوشه کشته مرده که کاری دشوار است باید از صوفی نامه به سه گاه رفته و دوباره باز گردیم به این طریق که ابتدا ساقی نامه را از تونیک ماهور آغاز و سپس به صوفی نامه می رویم و از طریق گوشه شکسته نت آن را شاهد قرار داده و در اینجا نت شاهد شکسسته همان شاهد سه گاه می باشد و می توان براحتی وارد سه گاه شد پس از سه گاه به مویه رفته و از آنجا به مخالف سه گاه وارد می شویم و چون نت شاهد مخالف سه گاه همان نت شاهد ماهور است دوباره می توان به ساقی نامه برگشت. گوشه عراق آواز عراق بسیار مهیج و با عظمت است و از این گوشه می توان به سایر دستگاه های ایرانی راه یافت. عراق به نام قدیمی آراک و یا ایراک بخشی از مناطق ایران قدیم بوده و سیاست انگلیس این منطقه را از ایران جدا کرده است. امروز این گوشه را در آواز ماهور و افشاری و نوا و راست پنجگاه می خوانند اما عراق مقام نهم از مقامات دوازده گانه قدیم ایران بوده است. در این گوشه نت شاهد روی درجه هشتم گام ماهور است و تا درجه دهم گام گسترش می یابد. گوشه نهیب گوشه نهیب یکی از گوشه های دستگاه ماهوراست که در ایام قدیم از این آواز برای جنگ با دشمن و تاثیر در روحیه او استفاده می کردند زیرا این آواز با لحنی حماسی ، فریاد گونه و خشن بیان می شود. ساختار ملودی از چند نت قبل از ملودی عراق شروع شده می شود و در پایان روی درجه هشتم گام که شاهد گوشه عراق اوج آواز ماهور متوقف می شود پس نت شاهد آن با شاهد گوشه عراق یکی است و روی درجه هشتم گام ماهور می باشد. 
گوشه حزین گوشه حزین آنطور که از اسمش پیداست موسیقی غم انگیزوسوزناک است که در پرده های مختلف از دستگاهها نواخته ویا خوانده می شود. به عنوان مثال در اجرای گوشه حزین در پرده بیات محل شاهد نت درجه هشتم گام ماهور و گستره ملودی تا درجه نهم گام ماهور است. در اجرای گوشه حزین در پرده عراق نت شاهد آن منطبق با شاهد عراق است و روند ملودی تا درجه نهم می رود. محیر این گوشه را در پرده عراق می خوانند و معنای کلمه محیر ، حیرت انگیز است. محل نت شاهد روی درجه هشتم گام ماهور است و گستره ملودی تا درجه نهم گام می باشد. چنانچه در نمناک می خوانید ملودی از چند نت قبل از شاهد عراق است و به شکل تحریر های پلکانی سه تایی ملودی خود را بر روی شاهد عراق سوار می کند. گوشه سروش اجرای این گوشه را می توان زمینه ای برای آواز رآک دانست. ملودی طوری است که می توان از گام بزرگ به گام کوچک رفت و ملودی تا درجه هشتم گسترش می یابد . برای نخستین بار گوشه سروش در ردیف موسیقی استاد وزیری آمده است. نت شاهد درجه هشتم گام ماهوراست. گوشه راک هندی راک به معنای رانج که به زبان هندی رنک کردن معنی می دهد یک نوع ترکیبات صوتی یا انعکاس آن بر موزیکالیته افراد و یا استفاده از فیگور های مشخص ملودی و شادی بخشیدن به روح انسان است بر اساس قوانین خاصی این ترکیبات صورت می گیرد و به درون انسان نفوذ می کند در حال حاضر در موسیقی ایرانی به نام های راک هندی راک عبدالله راک کشمیر و صفیر راک آمده نت شاهد در گوشه راک هندی روی درجه هشتم گام ماهور است و گستره ملودی تا درجه دوازدهم می باشد. راک کشمیر نوعی آواز راک می باشد که در منطقه کشمیر خوانده و نواخته می شود . روند ملودی در ابتدا میل به نت پنجم گام دارد اما رفته رفته به حالت پله کانی به نت شاهد درجه هشتم سوق می یابد . گوشه زنگوله ملودی زنگوله هنگام راهپیمایی به دنباله قافله ها توسط ساربانان خلق شده و به تدریج پیشرفت کرده و به شکل امروزی در آمده است و ملودی آن تداعی صدای زنگوله را می نماید . نت شاهد روی درجه هشتم گام ماهور قرار می گیرد و فرود نهایی پس از خواندن گوشه عراق می گیرد. این گوشه را صغیر و کبیر نامیدند زیرا از لحاظ تنالیته کوچک و بزرگ بودن گوشه زنگوله طنین های متفاوتی را سبب می شود و با صغیروکبیر بودن ملودی زنگوله به صورت تجلی در پرده های نیریز و حسینی موجود است. گوشه اصفهناک نام یکی از گوشه های دستگاه ماهور اصفهانک است که نام ده کوچکی نزدیک اصفهان می باشد پس از گوشه عراق خوانده می شود. گوشه اصفهانک آواز اصفهانی است که از درجه هشتم گام ماهور آغاز شده زیرا نت شاهد درجه هشتم گام ماهور منطبق با نت شاهد عراق بوده و روند ملودی تا درجه دهم گام ماهور می رسد.
