موسیقی در دوران ایلخانیان و تیموریان
در دربارهای مغول تعداد زیادی از خنیاگران بوده اند و از متون ادبی دوره مذکور نیز علاقه به علم موسیقی استنباط می شود. بعد از ابونصر فارابی و ابن سینا نظری دان معروفی که قابل ذکر است صفی الدین عبدالمومن ارموی در دوران بحرانی زندگی می کرد و در خدمت آخرین خلیفه عباسی بغداد بود و به هنگام حمله و قتل عام هلاکوخان در بغداد با نواختن عود نزد او جان خود را نجات داد. صفی الدین در ایران دو ساز موسیقی به نام مغنی که نوعی عود بوده است و یک نوع قانون به شکل مربع مستطیل به نام نزهه اختراع کرد. رساله مهم دیگری به نام کنزالقصف در موسیقی به جا مانده که در نیمه دوم قرن 8 نوشته شده است که به ویژه بخش توصیف سازهای موسیقی دارای ارزش است. آنچنان که از این کتاب برمی آید سازهای موسیقی مجلسی در ایران دو نوع عود و رباب بوده است. همچنین سازهای دیگر از قبیل مغنی چنگ و ساز کمانه ای به نام غیچک و نی کوچک به نام شبیه، تنبور، دوتار و نوعی سه تار و نوعی کمانچه و ساز کوبه ای دف و دایره. در آثار هنری و نقاشی های این دوره سازهای موسیقی بیشتر از دوره های قبل از آن آمده است. سازهایی که در نقاشی های ایرانی آمده است و در مجالس بزم و در عرصه رزم آنها را نشان می دهد عبارت است از تنبور، چنگ، قانون، کمانچه، نی، سرنا، شیپور، کوس و سنج. مشخصات کلی 1- موسیقی به نحو چشمگیری تابع شعر گشت و بعضی از شعرا اشعار خود را با آواز و نواختن ساز اجرا می کردند. 2- نواهای دوران باستان و مایه ها (دستنها) که منسوب به باربد بود تأثیر زیادی بر آثار موسیقی داشت. 3- خواندن اشعار حماسی به ویژه شاهنامه خوانی رواج گرفت و وزن شاهنامه در موسیقی مطرح گشت. 4- کوشش هایی برای ثبت الحان موسیقی به وسیله خط آغاز گشت. 5- سازهای متنوعی در همنوازی به کار رفت و برخی سازهای جدید مانند مغنی(نوعی عود) و ترهه(نوعی قانون) اختراع شد. 6- موسیقی صوفیانه و سماع در خانقاه ها با سازهای معمول آن سبک موسیقی مانند: نی، رباب و در برخی موارد تنبور اجرا شد و زن ها و ملودی های خاص خود را پرورش داد. 7- ابتکارات برخی موسیقی دانان و نوازندگان باعث ایجاد گوشه های جدیدی گشت که به ردیف موسیقی ایرانی اضافه گشت مانند بوسیلیک(در نوا) و ابراهیمی در عشاق… دوره صفویه دوره رکود مطالعات نظری موسیقی در دوره صفویه تحول چشمگیری در هنرهایی از قبیل نقاشی و قلمزنی و غیره به عمل آمده در معماری نیز طرح های مشخصی به کار رفت. در موسیقی به خلاف نقاشی و کاشیکاری به ویژه در جنبه های نظری آن پیشرفت خاصی حاصل نشد و نظری دانانی چون فارابی، ابن سینا، صفی الدین ارموی به وجود نیامد و به علت باورهای مذهبی و تحریم موسیقی، موسیقی نوازان اقبال و پذیرشی نیافتند. از طرفی نیز موسیقی به دست افراد بی سواد افتاد. به خلاف چنین وضعیتی که در دوره صفویه در ایران معمول بود، موسیقی ایرانی در هند تجلی داشت و در دوره شاهان مغول بعد از امیر تیمور در هند، برخی هنرها مانند معماری و ادبیات از ایران تأثیر پذیرفت. یکی از بنیانگذاران سلسله صفویه شیخ حیدر به اختراع چهار تار شهرت دارد. رباب به وسیله عبدالله فریادی و غیچک به وسیله قلی محمد تکمیل شد. در این دوره تأثیر خارجی به ویژه چین در نقاشی اصفهان مشاهده می شود و بعید نیست که در عرصه برخی سازهای موسیقی هم بی تأثیر نبوده باشد. مشخصات کلی 1- تنوع سازها نسبت به گذشته بیشتر شد ولی برخی از سازها به تدریج مهجور شد. حداقل 6 ساز در همنوازی ها معمول بوده است که عبارتند از عود، نی، تنبور، قانون، کمانچه و دف. 2- خنیاگری و موسیقی بیشتر راه تفنن و سرگرمی را پیمود و از منزلت خنیاگران دستگاه سلطنت دوره ساسانی دیگر خبری نیست، بلکه در این دوره آن صرفه به همان مسیری افتاد که در دوره قاجار به نامه عمله طرب خوانده شدند. 3- موسیقی بیشتر هنر خصوصی بود که در خلوت اجرا می گشت. قلمرو ملودی به ندرت از دو التا تجاوز می کرد. 4- آواز به صورت بلند و با صدای زیر اجرا می شد و به ویژه صدای مردان زیرخوان مانند گذشته مطلوب بوده است. 5- برخی سراشیب های دسته جمعی و نرمه خوانی در مراسم مذهبی رواج بیشتری یافت که کودکان غالباً اکتاو زیر صدای مردان را همزمان می خواندند. 6- مقدمات ورود بعضی از سازهای اروپایی به تدریج فراهم شد که ابتدا منحصر به هدیه سلاطین اروپا به دربار صفویه بوده است. آن ارتباط بیشتر از نیمه اول سده 11 هجری فزونی یافت. 7- موسیقی نظام و مراسم رسمی نقاره خانه که در هنگام سحر و غروب آفتاب و عیدها انجام وظیفه می کرد رونق گرفت.
