آشنایی با ساز دایره

آشنایی با ساز دایره

دایره از جمله سازهای کوبه ای است که در اندازه های مختلفی ساخته شده و حداکثر قطر آن به 50 سانتی متر می رسد.
ساز دایره از یک طوق چوبی باریک تشکیل شده که یک طرف آن را پوست کشیده اند. جنس پوست دایره از پوست آهو ، بز یا بره می باشد. به وسیله انگشتان دو دست نواخته می شود.
در بیرجند بعضی از دایره ها دوازده ترک می باشند و به صورت دوازده ضلعی ساخته می شوند. این دایره فقط دارای شکلی متفاوتند و از نظر صدا یا شیوه نواختن هیچ تفاوتی با سایر دایره ها ندارند.

تاریخچه ساز دایره

قدیمی ترین نشانه از دایره و دف در ایران ، به دوره ایلامی و نقش برجسته کول فرح باز می گردد. هرودیان ، مورخ یونانی ، از دف به عنوان یکی از آلات موسیقی اشکانیان نام برده است. بررسی آثار موجود نشان می دهد که در این دوره ، دف منحصرا به وسیله زنان نواخته می شده و این ساز ، هم در مراسم مذهبی و هم در بزم ها کاربرد داشته است. نواختن دف به وسیله زنان در دوره ساسانی نیز ادامه یافت.
در بررسی ابزارهای موسیقی دوره ساسانی با تکیه بر متن پهلوی خسرو قبادان و ریدگ در می یابیم که اسامی آلات موسیقی در آن دوره به گونه ای دیگر بوده است ؛ به عنوان مثال بعضی آلات موسیقی همراه با واژه « سرای » خوانده می شدند مانند چنگ سرای ، تنبور سرای ، نای سرای ، کرمیل سرای و … .دایره بیشتر در معابد و دربارها استفاده می شد. تاریخچه ساز دایره به قرن ها پیش برمی گردد. جام برنزی حکاکی شده از لرستان که درموزه ملی ایران در تهران موجود است تصویر نی، چنگ و دایره را در معبد یا دربار نشان می دهد. این ساز در زبان پهلوی داره نامیده شده است.

خاستگاه ساز دایره

ساز دایره در آذربایجان قاوال نامیده اند و یک گروه سنتی آذری سه نفره به نام اوچلوق (trio) نامیده شده است.  در موسیقی آذربایجان دایره معمولا با عنوان ساز ریتمیک که عاشیق را همراهی می کند مورد استفاده قرار می گیرد. اوزئیر حاجی بی اف موزیسین مشهور آذربایجان آن را به عنوان ترکیب اصلی سازهای ارکستر ملی قرار داده است و اولین نت نویسی این ساز توسط این آهنگساز صورت گرفت.

ساختار ساز دایره

ساز دایره دارای اندازه ای متوسط و کوچکتر از دف می باشد.  این ساز از خانواده سازهای کوبه ای قابدار می باشد. این ساز دارای تعدادی زنجیر است که به دیواره ی چوبین آن متصل شده اند. ساز دایره از یک قاب چوبی و پوست تشکیل شده است. پوستی که برای این ساز استفاده می شود پوست بز، پوست ماهی یا طلق می باشد.
مزیت استفاده از پوست طلق این است که استحکام بیشتری دارد و این که در هوای مرطوب شل نمی شود. قاب چوبی دایره را به این طریق می سازند که ابتدا قاب را دور یک فلز استوانه ای می پیچند و خیس می کنند تا انعطاف پذیری لازم برای خم شدن را پیدا کند. بعد قاب چوبی بوسیله ی چسب در دو طرف بهم متصل می شود و بعد پوست با استفاده از قاب چوبی دیگر با میخ روی ساز می کشند.

نحوه نواختن ساز دایره

از آنجایی که این ساز دارای اندازه های مختلف است با تکنیک نوازندگی متنوع در اکثر مناطق اجرا می شود. در جدار چوبی دایره سوراخی وجود دارد که نوازنده انگشت شست دست راست خود را داخل آن می گذارد و بوسیله ی آن ساز را نگه می دارد و با بقیه انگشتان هر دو دست، بر آن می کوبد. نوازنده در حین کوبیدن بر پوست ، ساز را کمی سریع حرکت می دهد تا زنجیرهای کوچکی که به آن متصل شده است صوتی زنگوار حاصل کنند.

دایره غیر از ایران در کشورهایی همچون افغانستان، آذربایجان، ازبکستان، تاجیکستان و نواحی اویغورنشین چین رواج دارد.